Một tấm biển ở quầy bán vé#
Một tấm biển ở quầy bán vé ghi:
“Nếu bạn là sinh viên, bạn được vào miễn phí.”
Bạn bước tới. Có bốn khả năng xảy ra, và chỉ một trong số đó làm quầy vé nói dối.
Bạn là sinh viên và họ cho bạn vào miễn phí. Lời hứa được giữ. Bạn là sinh viên và họ thu tiền bạn — lời hứa bị phá. Bạn không phải sinh viên và họ thu tiền bạn: không sao, tấm biển không nói gì về bạn. Còn nếu bạn không phải sinh viên mà họ vẫn cho bạn qua? Hào phóng. Vẫn không phải lời nói dối. Tấm biển chỉ hứa điều gì đó về sinh viên.
Vậy tấm biển sai trong đúng một tình huống trong bốn. Đó không phải là điều kỳ quặc của quầy bán vé. Đó là định nghĩa của mệnh đề điều kiện (conditional) — liên từ “nếu… thì…” — và nó là câu hỏi 1 của hầu hết các bài kiểm tra đầu tiên.
Các ký hiệu và cách gọi tên chúng#
Sáu ký hiệu mang toàn bộ logic mệnh đề. Mỗi ký hiệu có một tên mà bạn được kỳ vọng nói to trong bài làm, nên tên cũng có trong bảng.
| Ký hiệu | Tên | Đọc là | Đúng chính xác khi… |
|---|---|---|---|
| ¬p | phủ định | “không p” | p sai |
| p ∧ q | hội | “p và q” | cả hai đều đúng |
| p ∨ q | tuyển | “p hoặc q” | ít nhất một vế đúng |
| p ⊕ q | hoặc loại trừ | “p xor q” | đúng một vế đúng |
| p → q | mệnh đề điều kiện | “nếu p thì q” | không xảy ra trường hợp p đúng và q sai |
| p ↔ q | mệnh đề hai chiều | “p khi và chỉ khi q” | cả hai có cùng giá trị |
Cần thêm hai từ nữa. Một mệnh đề (proposition) là một câu chắc chắn đúng hoặc chắc chắn sai. “7 là số nguyên tố” là một mệnh đề. “x² ≥ 0” thì không — cho đến khi ai đó nói x là gì, không có gì để đánh giá. Xác định x và nó trở thành mệnh đề: “nếu x là số thực thì x² ≥ 0”.
Trong mệnh đề điều kiện p → q, phần bên trái p có một tên: tiền đề (antecedent, hay giả thiết). Phần bên phải q là hệ quả (consequent, hay kết luận). Người ra đề dùng các từ này mà không báo trước.
Bảng chân trị là danh sách mọi tình huống#
Ở đây 1 nghĩa là đúng và 0 nghĩa là sai. Đó là cách viết tắt như trong ghi chép của bạn, và nó giúp các bảng dài dễ quét hơn nhiều.
Một bảng chân trị có một hàng cho mỗi tổ hợp giá trị mà các chữ cái có thể nhận. Hai chữ cái nghĩa là 2 × 2 = 4 hàng. Ba chữ cái nghĩa là 8. Bốn nghĩa là 16. Tổng quát, n chữ cái cho 2n hàng. Bỏ sót một hàng và chứng minh vô hiệu. Hàng bị bỏ qua đó chính là nơi một phản ví dụ ẩn nấp.
Đây là cả bốn liên từ cơ bản cùng lúc:
| p | q | ¬p | p ∧ q | p ∨ q | p ⊕ q | p → q | p ↔ q |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 1 | 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 1 |
| 1 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 0 | 0 |
| 0 | 1 | 1 | 0 | 1 | 1 | 1 | 0 |
| 0 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 |
Hãy ghi nhớ mọi cột. Nhưng chỉ một cột thường xuyên gây tranh cãi, và đó là cột →.
Mệnh đề điều kiện, từng hàng một#
Đọc cột → từ trên xuống: 1, 0, 1, 1. Ba chữ đúng và một chữ sai duy nhất.
Chữ sai duy nhất nằm ở hàng mà p là 1 và q là 0. Bạn là sinh viên và họ thu tiền bạn. Hãy viết định nghĩa theo cách đó trong bài thi:
p → q sai trong đúng một trường hợp: khi p đúng và q sai. Trong mọi trường hợp khác nó đúng. Tương đương, p → q ≡ ¬p ∨ q — “hoặc p không xảy ra, hoặc q đúng.”
Giờ đến hai hàng dưới, nơi p là 0. Cả hai đều đúng, bất kể q thế nào. Đó là phần người ta hay tranh cãi, nên hãy tranh cãi với nó.
Giả sử bạn nói với bạn cùng phòng:
“Nếu tháng Bảy có tuyết, tôi sẽ mua bữa trưa cho mọi người.”
Tháng Bảy đến. Không có tuyết. Bạn không mua bữa trưa cho ai. Bạn có nói dối không? Hãy quyết định trước khi đọc tiếp.
Hầu hết mọi người nói có, hoặc ít nhất là “kiểu như vậy”. Cảm giác như bạn đã thoát tội.
Bạn không nói dối. Bạn hứa một điều về một tình huống: có tuyết vào tháng Bảy. Để bắt bạn phá lời hứa, ai đó phải chỉ ra một trận tuyết tháng Bảy và một bàn ăn trưa trống. Tháng Bảy không có tuyết. Tình huống có thể bắt được bạn chưa từng xảy ra, nên lời hứa chưa từng bị phá — và một lời hứa chưa bị phá là một lời hứa đúng.
Các nhà logic gọi đây là đúng một cách hiển nhiên (vacuous truth). Đúng vì chưa từng bị thử thách.
Quy tắc đó làm việc thật sự, không phải né tránh. Lấy “với mọi số nguyên n, nếu n > 100 thì n > 5”. Chúng ta cần mệnh đề đó đúng, kể cả khi n = 3. Nó chỉ bao gồm n = 3 nếu vế trái sai cho một mệnh đề điều kiện đúng. Phá hai hàng dưới và phần lớn toán học đi theo.
Mệnh đề hai chiều: hai lời hứa đối mặt nhau#
p ↔ q đọc là “p khi và chỉ khi q”, thường rút gọn thành “p iff q”. Cột của nó là 1, 0, 0, 1: đúng khi hai vế trùng nhau, sai khi khác nhau. Một mệnh đề dạng này đôi khi được gọi là một đặc trưng (characterization), vì nó nói hai điều kiện chọn ra chính xác cùng những thứ.
“Tìm công thức cho p ↔ q” nghĩa là: viết nó bằng các liên từ đơn giản hơn. Hai đáp án chuẩn, cả hai đều hợp lệ:
p ↔ q ≡ (p → q) ∧ (q → p)
p ↔ q ≡ (p ∧ q) ∨ (¬p ∧ ¬q)
Công thức đầu nói lời hứa đi cả hai chiều. Công thức sau nói hoặc cả hai đúng, hoặc cả hai sai. Lập các cột và mỗi công thức khớp chính xác với 1, 0, 0, 1.
Với chứng minh, hãy dùng công thức đầu. Nó cho bạn biết một mệnh đề hai chiều là hai việc, không phải một, và mỗi chiều có một tên mà người ra đề dùng:
| Chiều | Được gọi là | Nội dung |
|---|---|---|
| p → q | phần thuận — q là điều kiện cần của p | bạn không thể có p mà không có q |
| q → p | phần đảo — q là điều kiện đủ của p | chỉ riêng q đã đủ để buộc p xảy ra |
Chỉ chứng minh một chiều rồi dừng là cách phổ biến nhất để mất nửa số điểm ở một câu “khi và chỉ khi”.
Hoặc loại trừ — cái người ta hay bỏ sót#
Tiếng thường ngày cẩu thả về chữ “hoặc”. “Súp hoặc salad” trong thực đơn nghĩa là một trong hai. “Mang áo khoác hoặc ô” nghĩa là ít nhất một, cả hai cũng được. Logic tách hai nghĩa đó ra:
- p ∨ q (hoặc bao hàm) đúng khi ít nhất một vế đúng — kể cả cả hai. Đây là chữ “hoặc” mặc định trong toán học.
- p ⊕ q (hoặc loại trừ, xor) đúng khi đúng một vế đúng, và sai khi cả hai cùng đúng.
Hai cột chỉ khác nhau ở một hàng — hàng trên cùng, nơi p và q đều là 1. Bất cứ khi nào một câu hỏi xoay quanh “nhưng không phải cả hai”, nó đang hỏi về ⊕.
Hằng đúng, mâu thuẫn và những gì ở giữa#
Lập bảng chân trị cho bất kỳ mệnh đề phức hợp nào và nhìn cột cuối của nó. Chỉ có đúng ba khả năng, và mỗi khả năng có một tên mà bạn có thể được yêu cầu định nghĩa thẳng:
| Cột cuối | Tên | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| toàn số 1 | hằng đúng | đúng với mọi phép gán — đúng chỉ nhờ hình thức của nó |
| toàn số 0 | mâu thuẫn | sai với mọi phép gán |
| có cả hai | mệnh đề ngẫu nhiên (contingency) | phụ thuộc vào các giá trị — trường hợp thông thường |
Hằng đúng là một mệnh đề phức hợp đúng với mọi phép gán giá trị chân trị cho các mệnh đề thành phần của nó — nghĩa là cột bảng chân trị của nó toàn là số 1. p ∨ ¬p là ví dụ chuẩn: dù p là gì, một trong hai nửa đúng.
Cùng cơ chế đó nằm sau từ tương đương. Nói P ≡ Q là nói P ↔ Q là hằng đúng. Vì vậy chứng minh tương đương bằng bảng chân trị kết thúc bằng việc chỉ vào một cột toàn số 1. Chúng ta không chứng tỏ hai vế thường trùng nhau. Chúng ta chứng tỏ mệnh đề hai chiều giữa chúng không bao giờ có thể sai.
Mâu thuẫn là hình ảnh phản chiếu, và nó là thứ mà chứng minh phản chứng tìm kiếm. Suy ra một mệnh đề có cột toàn số 0, và giả thiết sinh ra nó không thể đứng vững.
Trả lời “hãy định nghĩa nó, và nêu khi nào nó đúng”#
Câu hỏi định nghĩa ngắn được chấm theo độ chính xác, không phải độ dài. Ba câu, theo thứ tự này, sẽ lấy được điểm:
- Nêu các đầu vào. “Gọi p và q là các mệnh đề.”
- Nói đối tượng mới là gì. “Mệnh đề điều kiện p → q là mệnh đề được đọc là ‘nếu p thì q’.”
- Nêu chính xác điều kiện đúng. “Nó sai khi p đúng và q sai, và đúng trong cả ba trường hợp còn lại.”
Thêm bảng bốn hàng bên dưới. Nó tốn ba mươi giây và loại bỏ mọi nghi ngờ về điều bạn muốn nói. Nếu câu hỏi nói “nêu khi nào nó được coi là đúng”, thì bảng chính là đáp án, nên hãy viết nó.
Những chỗ dễ sai#
- Gọi p → q là sai khi p sai. Nó đúng — một cách hiển nhiên. Lỗi duy nhất này phá nhiều chứng minh quy nạp hơn bất kỳ lỗi nào khác, vì bước cơ sở thường dựa vào nó.
- Đọc “hoặc” là loại trừ. Trong toán học ∨ bao gồm cả hai. Nếu một câu hỏi muốn nói “nhưng không phải cả hai” thì nó sẽ nói rõ, hoặc dùng ⊕.
- Chứng minh một chiều của “khi và chỉ khi”. Hai chiều, hai chứng minh, cả hai đều viết ra.
- Bỏ qua các hàng. Ba chữ cái nghĩa là tám hàng. Bảy hàng không phải là chứng minh; đó là bảy bằng chứng.
- Nói “hằng đúng” trong khi ý bạn là “đúng”. Hằng đúng là đúng nhờ hình thức, dù các chữ cái đại diện cho gì. “2 + 2 = 4” đúng nhưng không phải là hằng đúng.
- Lẫn lộn điều kiện cần và điều kiện đủ. Trong p → q, q là điều kiện cần của p và p là điều kiện đủ của q. Hãy đọc là “p là đủ; q là bắt buộc”.
Bảng chân trị là danh sách mọi tình huống. → chỉ sai ở một hàng. ↔ là hai lời hứa. Hằng đúng là một cột toàn số 1.
Tự kiểm tra trong ứng dụng Kestrel Exams miễn phí
Luyện tập Toán rời rạc miễn phí và dùng được khi không có mạng — các bài luyện chọn theo chủ đề về liên từ, bảng chân trị và hằng đúng.
Luyện logic mệnh đề →Câu hỏi thường gặp#
Vì sao p → q đúng khi p sai?
Vì một mệnh đề điều kiện là một lời hứa về điều xảy ra khi p đúng. Nếu p không bao giờ đúng, lời hứa chưa từng bị thử thách, nên nó chưa từng bị phá. Điều này gọi là đúng một cách hiển nhiên (vacuous truth). Đó là điều làm cho một mệnh đề như “với mọi n, nếu n > 100 thì n > 5” đúng với n = 3.
Hằng đúng (tautology) là gì?
Một mệnh đề phức hợp đúng với mọi phép gán giá trị chân trị cho các thành phần của nó — cột bảng chân trị của nó toàn là số 1. p ∨ ¬p là ví dụ chuẩn. Nói hai mệnh đề tương đương cũng là nói mệnh đề hai chiều giữa chúng là hằng đúng.
Công thức của p ↔ q là gì?
Hai dạng chuẩn: (p → q) ∧ (q → p), nói rằng lời hứa đi cả hai chiều, và (p ∧ q) ∨ (¬p ∧ ¬q), nói rằng cả hai cùng đúng hoặc cả hai cùng sai. Cả hai có cột 1, 0, 0, 1.
∨ và ⊕ khác nhau thế nào?
∨ (hoặc bao hàm) đúng khi ít nhất một vế đúng, kể cả cả hai. ⊕ (hoặc loại trừ) đúng khi đúng một vế và sai khi cả hai cùng đúng. Chúng chỉ khác nhau ở một hàng — hàng mà p và q đều đúng.
Bảng chân trị cần bao nhiêu hàng?
Hai lũy thừa số chữ cái khác nhau: 2 chữ cho 4 hàng, 3 chữ cho 8, 4 chữ cho 16. Thiếu một hàng làm lập luận mất hiệu lực, vì đó đúng là chỗ một phản ví dụ có thể đang ẩn nấp.
Có chỗ nào chưa rõ? Có chủ đề nào bạn muốn chúng tôi viết? Hãy cho chúng tôi biết. Chúng tôi đọc mọi tin nhắn, và một lời đề nghị là cách nhanh nhất để có bài hướng dẫn mới: một số bài ở đây ra đời vì có người hỏi.