Ba kiểu sai, và chỉ hai trong số đó báo cho bạn biết#
Mọi lỗi (bug) trong môn Python nhập môn đều thuộc một trong ba loại, và biết mình đang gặp loại nào sẽ quyết định bạn làm gì tiếp theo:
| Loại | Khi nào nó xảy ra | Bạn thấy gì |
|---|---|---|
| Lỗi cú pháp (syntax error) | trước khi bất kỳ dòng nào chạy | một thông báo, và hoàn toàn không có đầu ra (output) |
| Lỗi khi chạy (runtime error) | giữa chừng | đầu ra tính đến lúc đó, rồi một traceback |
| Lỗi logic (logic error) | không bao giờ | không thấy gì. Chương trình chạy xong và đáp án sai |
Hàng thứ ba là hàng khiến bạn mất điểm. Python không thể biết ý bạn muốn gì, nên một chương trình chạy trơn tru và in ra 56.67 trong khi đáp án là 80 trông y hệt một chương trình chạy đúng.
Lỗi cú pháp chỉ vào sai dòng (là có chủ ý)#
Ba dòng, thiếu một dấu ngoặc:
name = "Ada"
print("Hello, " + name
print("Goodbye")
File "hello.py", line 2
print("Hello, " + name
^
SyntaxError: '(' was never closed
Chỗ sai là dòng 2 không bao giờ đóng dấu ngoặc của nó, và Python nói chính xác điều đó. Điều Python không thể biết là bạn định đóng ngoặc ở đâu: một dấu ngoặc được phép kéo dài qua nhiều dòng, nên Python đọc tiếp, và trên các phiên bản Python cũ hơn, lời báo lỗi lại xuất hiện ở dòng 3, khiến người ta đi tìm sai chỗ.
Thói quen nên rèn: khi lỗi cú pháp chỉ vào một dòng trông có vẻ ổn, hãy kiểm tra dòng ngay phía trên nó. Phần lớn các trường hợp là do dấu ngoặc, dấu nháy chưa đóng, hoặc thiếu dấu hai chấm ở dòng trước.
Thêm hai lỗi xuất hiện liên tục:
x = 5
if x = 5:
print("five")
File "cmp.py", line 2
if x = 5:
^^^^^
SyntaxError: invalid syntax. Maybe you meant '==' or ':=' instead of '='?
= gán một giá trị; == hỏi hai giá trị có bằng nhau không. Một điều kiện (condition) cần câu hỏi, không phải mệnh lệnh. Python hiện đại đoán ý bạn và nói điều đó trong thông báo.
def f():
print("hi")
File "ind.py", line 2
print("hi")
^
IndentationError: expected an indented block after function definition on line 1
Trong Python, thụt lề chính là cấu trúc khối: không có dấu ngoặc nhọn nào để mâu thuẫn với nó. Một dòng thuộc bên trong def, if hoặc for phải được thụt vào sâu hơn dòng đó, và mọi dòng trong cùng một khối phải thụt vào bằng nhau.
Các lỗi khi chạy có tên#
Những lỗi này đáng để nhớ tên, vì bài thi sẽ cho bạn xem một dòng bị hỏng và hỏi nó gây ra lỗi nào. Mỗi thông báo dưới đây đều được tạo ra bằng cách chạy mã làm đúng điều mà cột thứ ba mô tả:
| Lỗi | Thông báo | Nguyên nhân |
|---|---|---|
NameError | name 'total' is not defined | dùng một biến (variable) trước khi gán giá trị cho nó, thường do gõ sai tên |
TypeError | can only concatenate str (not "int") to str | một phép toán giữa hai kiểu (type) không kết hợp được theo cách đó |
ValueError | invalid literal for int() with base 10: '3.7' | đúng kiểu, giá trị không hợp lệ: int("3.7"), int("abc") |
ZeroDivisionError | division by zero | chia cho một số đếm hóa ra bằng 0 |
IndexError | list index out of range | một vị trí vượt quá cuối: danh sách (list) có 3 phần tử không có chỉ số (index) 3 |
KeyError | 'b' | một khóa (key) không có trong từ điển (dictionary). Hãy dùng .get() khi khóa đó có thể không tồn tại |
AttributeError | 'int' object has no attribute 'upper' | một phương thức (method) được gọi trên sai kiểu, thường là một số mà bạn tưởng là chuỗi (string) |
Điểm phân biệt là kiểu có được chấp nhận hay không. int("abc") là ValueError: chuỗi đúng là thứ mà int() cần, chỉ là chuỗi này không biểu diễn một con số. int([1, 2]) là TypeError: danh sách hoàn toàn không phải thứ mà nó chuyển đổi. Đúng loại, sai giá trị: ValueError. Sai loại: TypeError.
Đọc traceback từ dưới lên#
Traceback trông như một bức tường chữ. Thật ra nó gồm ba phần, và bạn đọc ngược từ dưới lên:
def average(values):
return total(values) / len(values)
def total(values):
s = 0
for v in values:
s = s + v
return s
scores = []
print(average(scores))
Traceback (most recent call last):
File "avg.py", line 11, in <module>
print(average(scores))
^^^^^^^^^^^^^^^
File "avg.py", line 2, in average
return total(values) / len(values)
~~~~~~~~~~~~~~^~~~~~~~~~~~~
ZeroDivisionError: division by zero
- Dòng cuối là điều đã sai.
ZeroDivisionError: division by zero. Hãy đọc dòng này trước tiên: mọi thứ phía trên chỉ là con đường dẫn bạn đến đó. - Khối
Filethấp nhất là nơi đã sai. Dòng 2, bên trongaverage. Các dấu^chỉ đúng vào phép toán gây lỗi: phép chia. - Các khối phía trên là dấu vết dẫn đến đó, cũ nhất ở trước. Dòng 11 đã gọi
average, và đó là nơi danh sách rỗng xuất phát.
Vậy là: danh sách rỗng có độ dài 0, và chia cho len(values) tức là chia cho 0. Cách sửa không nằm ở dòng bị lỗi, mà là quyết định trung bình của không có gì nên là bao nhiêu, rồi nói rõ điều đó trước khi chia.
Cụm từ đó (nghĩa là “lời gọi gần nhất nằm cuối”) ở đầu mọi traceback đang cho bạn biết thứ tự đọc. Khung (frame) sâu nhất, liên quan trực tiếp nhất, nằm ở dưới cùng, cạnh thông báo lỗi. Đọc từ trên xuống sẽ đưa bạn đến dòng khởi động chương trình thay vì dòng bị hỏng.
Loại lỗi không báo gì cả#
Chương trình này chạy hoàn hảo và in ra một đáp án sai:
scores = [90, 80, 70]
total = 0
for i in range(len(scores) - 1):
total = total + scores[i]
print("Average:", total / len(scores))
Average: 56.666666666666664
Không có traceback, không có cảnh báo, trạng thái thoát (exit status) bình thường. Trung bình của 90, 80 và 70 là 80. Vòng lặp (loop) chạy trên range(2), nên nó cộng 90 và 80 và không bao giờ tới 70, rồi chia kết quả đó cho 3.
- 1 xuất phát từ một nỗi lo có thật và hợp lý: rằng range(len(scores)) sẽ chạy vượt quá cuối một vị trí. Thực tế không phải vậy. range(3) tạo ra 0, 1, 2, đúng là các vị trí hợp lệ của một danh sách ba phần tử. Việc đề phòng một lỗi bạn không có đã tạo ra một lỗi bạn thật sự có.
Thứ bắt được lỗi logic là phép tính bạn làm được trong đầu. Ba điểm số, trung bình rõ ràng là 80, và đáp án 56.67: khoảng chênh đó nhìn ra trong một giây, nhưng sẽ không thể thấy trên một danh sách bốn mươi con số thực tế. Hãy chạy mọi chương trình một lần trên dữ liệu mà bạn đã biết sẵn đáp án.
Tốt hơn nữa, hãy bỏ hẳn chỉ số khi bạn không cần đến nó:
scores = [90, 80, 70]
total = 0
for s in scores:
total = total + s
print("Average:", total / len(scores))
Average: 80.0
Không range, không len, không chỉ số, và vì thế không có lỗi lệch một đơn vị (off-by-one) nào để mắc phải.
Cách gỡ lỗi (debug) thực sự#
- Đọc thông báo theo đúng nghĩa đen, và đọc hết.
'int' object has no attribute 'upper'đã cho bạn biết giá trị đó làinttrong khi bạn mong đợistr. Hầu hết lỗi ở môn nhập môn được giải quyết bằng cách tin vào thông báo thay vì đọc lướt qua nó. - In ra điều bạn đang giả định. Không phải "chắc nó là một con số", mà là
print(type(x), x)ở dòng ngay trước chỗ chương trình bị lỗi. Câu trả lời thường nằm ở giả định, không phải ở logic. - Chia đôi chương trình. Biến nửa sau thành chú thích (comment out). Vẫn sai? Lỗi nằm ở nửa đầu. Ba hoặc bốn lần chia đôi tìm ra gần như mọi thứ, và cách này tốt hơn đọc lại từ đầu.
- Dò từng bước (trace) bằng tay với một bảng. Mỗi biến một cột, mỗi lượt qua vòng lặp một hàng. Hãy viết các con số ra: làm trong đầu chính là chỗ sai sót ẩn nấp, và đây đúng là kỹ năng mà câu hỏi thi dạng dò đầu ra kiểm tra.
- Giải thích dòng đó thành tiếng. Câu nói thường dừng lại giữa chừng, ở từ mà bạn không chắc. Từ đó chính là lỗi.
Những chỗ dễ sai#
- Tìm ngay trên dòng mà lỗi cú pháp chỉ vào. Hãy kiểm tra dòng phía trên trước: dấu ngoặc chưa đóng, dấu nháy chưa đóng, thiếu dấu hai chấm.
- Đọc traceback từ trên xuống. Lỗi nằm ở dòng cuối; vị trí là khối
Filethấp nhất. - Viết
range(len(xs) - 1)"cho an toàn".range(len(xs))đã đúng là các vị trí hợp lệ.- 1âm thầm làm mất phần tử cuối. - Nhầm ValueError với TypeError. Sai giá trị nhưng đúng kiểu là ValueError; sai kiểu hoàn toàn là TypeError.
- Cho rằng không có traceback nghĩa là không có lỗi. Lỗi logic không bao giờ báo gì. Hãy kiểm thử trên dữ liệu mà bạn đã biết sẵn đáp án.
- Sửa ngay dòng bị lỗi. Traceback cho thấy lỗi lộ ra ở đâu. Nguyên nhân thường là dòng đã cung cấp giá trị: một danh sách rỗng, một chuỗi đáng ra phải được chuyển đổi.
- Xóa mã cho đến khi hết lỗi. Làm vậy chỉ loại bỏ triệu chứng. Hãy chia đôi, tìm ra, hiểu rõ, rồi mới sửa.
Tự kiểm tra trong ứng dụng Kestrel Exams miễn phí
Luyện tập theo chủ đề: dùng được khi không có mạng, không quảng cáo, không cần tài khoản.
Luyện tập chủ đề này →Câu hỏi thường gặp#
Vì sao lỗi cú pháp Python của tôi lại chỉ vào sai dòng?
Vì dấu ngoặc và dấu nháy được phép kéo dài qua nhiều dòng, nên khi một dấu chưa được đóng, Python tiếp tục đọc và chỉ báo lỗi khi dòng tiếp theo không thể có nghĩa. Python hiện đại báo '(' was never closed tại dòng mở ngoặc, nhưng thói quen này vẫn áp dụng: khi lỗi cú pháp chỉ vào một dòng trông có vẻ ổn, hãy kiểm tra dòng ngay phía trên nó.
TypeError và ValueError khác nhau thế nào?
TypeError nghĩa là sai loại: int([1, 2]) không thể chạy được vì danh sách không phải thứ mà int() chuyển đổi. ValueError nghĩa là đúng loại nhưng giá trị cụ thể đó không hợp lệ: int("abc") nhận một chuỗi, đúng thứ mà int() cần, chỉ là chuỗi này không biểu diễn một con số.
Đọc traceback của Python như thế nào?
Từ dưới lên. Dòng cuối nêu tên lỗi và lý do. Khối File thấp nhất là nơi lỗi xảy ra, với các dấu ^ nằm dưới đúng phép toán gây lỗi. Các khối phía trên là chuỗi lời gọi dẫn đến đó, cũ nhất ở trước, và đó chính là điều mà dòng đầu “most recent call last” (lời gọi gần nhất nằm cuối) đang nói với bạn.
Bài thi Python nhập môn hỏi về bốn lỗi có tên nào?
Lỗi cú pháp (chương trình không hề chạy), NameError (dùng một biến trước khi nó được gán), TypeError (một phép toán giữa các kiểu không kết hợp được) và ValueError (đúng kiểu nhưng chứa giá trị không hợp lệ). ZeroDivisionError, IndexError và KeyError cũng xuất hiện gần như thường xuyên như vậy.
Vì sao chương trình của tôi chạy bình thường nhưng cho đáp án sai?
Đó là lỗi logic, và Python không báo gì vì mã hoàn toàn hợp lệ, chỉ là nó không làm điều bạn muốn. Ví dụ kinh điển là range(len(xs) - 1), âm thầm bỏ qua phần tử cuối. Hãy bắt những lỗi này bằng cách chạy trên dữ liệu mà bạn đã biết sẵn đáp án.
range(len(my_list)) có đi quá cuối danh sách không?
Không. range(3) tạo ra 0, 1, 2, đúng là các vị trí hợp lệ của một danh sách ba phần tử. Trừ đi một “cho an toàn” sẽ làm mất phần tử cuối. Nếu bạn không cần chỉ số, hãy lặp trực tiếp trên danh sách bằng for item in my_list.
Có chỗ nào chưa rõ? Có chủ đề nào bạn muốn chúng tôi viết? Hãy cho chúng tôi biết. Chúng tôi đọc mọi tin nhắn, và một lời đề nghị là cách nhanh nhất để có bài hướng dẫn mới: một số bài ở đây ra đời vì có người hỏi.