Làm sao biết một trích dẫn do AI đưa ra có thật không?
Xem trên YouTube ↗Tất cả mười video của khóa học
- 0:00AI có bịa ra nguồn không?
- 0:07Các tài liệu tham khảo giả của AI xuất hiện thường xuyên đến mức nào?
- 0:13Chuyện gì xảy ra nếu tôi trích dẫn một nguồn không tồn tại?
- 0:16Tôi có thể nhận ra trích dẫn giả chỉ bằng cách đọc nó không?
- 0:27Làm sao kiểm tra một bài báo có tồn tại không?
- 0:29Làm sao biết bài báo nói đúng điều AI nêu?
- 0:37Điều đó trông thế nào trên một ví dụ thật?
- 0:43Tôi nên làm gì với một tài liệu tham khảo mà tôi không tìm thấy, hoặc có DOI mở ra một bài báo khác?
- 0:46Vậy làm sao biết một trích dẫn do AI đưa ra có thật không?
Đọc bản ghi lời
Làm sao biết một trích dẫn do AI đưa ra có thật không? Bạn xin nguồn, và một số nguồn nhận được có thể không tồn tại. Trong một nghiên cứu năm 2023, ngay cả chatbot mới hơn cũng bịa ra 18 phần trăm tài liệu tham khảo của nó. Bạn trích dẫn một nguồn như vậy thì lỗi đó là của bạn. Một nguồn giả trông như thật, nên hãy kiểm tra hai điều. Thứ nhất, nó có tồn tại không? Tìm đúng tiêu đề trong dấu ngoặc kép, hoặc mở mã định danh của nó tại doi.org. Kiểm tra xem tác giả và năm có khớp không. Thứ hai, nó có nói đúng nhận định đó không? Tìm đúng câu hoặc con số đó. Hãy thử ba nguồn về ngộ nhận 10 phần trăm bộ não. Một nguồn là cuộc khảo sát giáo viên có thật năm 2012. Một tiêu đề không xuất hiện ở đâu cả. Một mã định danh mở ra một bài báo khác. Vậy, làm sao biết một trích dẫn do AI đưa ra có thật không? Hãy mở nó ra và tìm nhận định đó bằng chính lời lẽ của nguồn. Hai phút cho mỗi nguồn, và bạn chỉ trích dẫn những gì bạn đã đọc.
Video là phiên bản một phút của học phần này, và bài học đầy đủ nằm ở bên dưới. Do Kestrel Focus, một kênh của Kestrel Exams LLC, thực hiện. Hình ảnh là hình minh họa và lời dẫn dùng giọng nói tổng hợp. Video được nhúng qua youtube-nocookie.com, nên YouTube không đặt cookie theo dõi trừ khi bạn bấm phát.
Bắt đầu từ đây: một nhận định trên trang trình chiếu đầu tiên của bạn#
Bạn đang chuẩn bị một bài nói năm phút về thói quen học tập, cho một lớp học, một câu lạc bộ hoặc một cuộc họp nhóm. Một câu mở đầu hiện ra trong đầu: “Bạn có biết chúng ta chỉ dùng 10% bộ não không?” Bạn đã nghe câu này nhiều lần. Nghe như khoa học. Nó có đúng không?
Bạn đã biết cách kiểm tra một tin đồn: bạn hỏi ai nói vậy, và họ biết bằng cách nào. Nghiên cứu với AI dùng cùng một thói quen đó. Điều mới duy nhất: một trợ lý AI có thể đưa cho bạn những thứ trông giống câu trả lời, như nghiên cứu, tác giả, tạp chí và liên kết. Một số là thật. Một số thì không. Một số có thật nhưng nói điều khác.
Bài này đi theo câu mở đầu đó cho đến khi bạn biết nó có đúng không và có thể xuất phát từ đâu.
Trước khi đọc tiếp: bạn sẽ kiểm tra nhận định 10% ngay bây giờ như thế nào? Hãy viết ra bước đầu tiên của bạn.
Xem đáp án
Hầu hết mọi người sẽ tìm kiếm hoặc hỏi một trợ lý. Cũng được. Bài này nói về bước tiếp theo: mở những gì bạn tìm thấy và kiểm tra xem nó có nói đúng điều bạn được kể không. Câu trả lời đầu tiên là một manh mối, không phải một kết luận.
Câu trả lời từ trí nhớ và câu trả lời có liên kết#
Một công cụ AI trả lời câu hỏi của bạn với một liên kết nhỏ sau mỗi câu. Câu trả lời đã được kiểm tra chưa?
Xem đáp án
Chưa. Một liên kết cho thấy công cụ đã tìm ở đâu, chứ không cho thấy trang đó nói đúng câu ấy. Chỉ khi mở trang ra bạn mới biết.
Các trợ lý trò chuyện như ChatGPT, Claude, Gemini hay Copilot có thể trả lời theo hai cách khác nhau.
- Từ trí nhớ. Trợ lý viết dựa trên các mẫu nó đã học trong lúc huấn luyện, quá trình học dài trước khi bạn dùng nó lần nào. Không có gì được tra cứu. Nếu bạn xin tài liệu tham khảo, nó viết ra theo cách nó viết mọi thứ khác: như một đoạn văn bản hợp với khuôn mẫu của một tài liệu tham khảo.
- Với liên kết. Nhiều trợ lý, và các công cụ tìm kiếm AI được xây dựng cho việc này, tìm kiếm trên web trước rồi trả lời với các liên kết bên cạnh các câu. Công cụ nào tìm kiếm, và khi nào, thay đổi thường xuyên. Các liên kết nguồn mà công cụ hiển thị bên cạnh câu của nó thường có nghĩa là nó đã tìm kiếm. Một liên kết được viết ngay trong nội dung trả lời có thể bị bịa ra như bất kỳ văn bản nào khác, nên hãy mở nó trước khi tin.
Cách thứ hai vẫn có thể sai: một trang có thật có thể bị gắn vào một câu mà nó không ủng hộ. Các nhà nghiên cứu đã đo điều này vào năm 2023. Họ đưa nhiều loại câu hỏi cho bốn công cụ tìm kiếm AI phổ biến thời đó, rồi nhờ người đọc mọi trang được trích dẫn. Chỉ khoảng một nửa số câu được tạo ra (51,5%) được các trích dẫn của chúng ủng hộ đầy đủ. Chỉ khoảng ba trong bốn trích dẫn (74,5%) ủng hộ câu mà chúng được gắn vào (Liu, Zhang và Liang, 2023). Các công cụ đã thay đổi kể từ đó, nhưng bài học vẫn còn: một liên kết cho bạn biết nơi để kiểm tra. Nó không phải là việc kiểm tra.
Một hàng liên kết gọn gàng làm câu trả lời trông như đã được nghiên cứu. Hãy mở liên kết và tìm câu hoặc con số đó trên trang, về cùng những người, cùng phép đo và cùng những năm. Nếu không tìm được, nhận định đó chưa được ủng hộ.
Trích dẫn bịa đặt và cách kiểm tra hai phút#
Bạn xin một trợ lý năm nguồn về nhận định 10%. Nó đưa năm tài liệu tham khảo gọn gàng với tác giả, năm và tạp chí. Chỉ nhìn bằng mắt, bạn có biết cái nào thật không?
Xem đáp án
Không. Một tài liệu tham khảo bịa ra có hình dạng giống hệt một tài liệu thật: tên nghe hợp lý, một tạp chí có thật, một năm hợp lý. Chính vì vậy mọi tài liệu tham khảo đều cần được kiểm tra.
Một trích dẫn bịa đặt là một tài liệu tham khảo trỏ đến một nguồn không tồn tại. Tác giả, tiêu đề và tạp chí trông đúng, nhưng chưa từng có tác phẩm nào như vậy được xuất bản. Với mô hình, một tài liệu tham khảo là văn bản có hình dạng quen thuộc, và nó rất giỏi tạo ra những hình dạng quen thuộc.
Thường xuyên đến mức nào? Trong một nghiên cứu năm 2023, hai nhà nghiên cứu cho hai phiên bản ChatGPT viết 84 bản tổng quan tài liệu ngắn (tóm tắt những gì nghiên cứu nói về một chủ đề). Sau đó họ tìm cả 636 tài liệu tham khảo trong Google Scholar, các cơ sở dữ liệu thư viện và trang web của nhà xuất bản. Với phiên bản cũ hơn, 55% tài liệu tham khảo không tồn tại. Với phiên bản mới hơn, 18% không tồn tại. Ngay cả trong số những tài liệu có thật, 43% (cũ hơn) và 24% (mới hơn) có lỗi đáng kể, như sai tác giả, năm hoặc tạp chí (Walters và Wilder, 2023). Mới hơn thì tốt hơn, nhưng chưa hoàn hảo. Bài 3 kể câu chuyện về các luật sư bị tòa án Hoa Kỳ phạt (sanction) năm 2023 vì nộp các ý kiến của tòa án mà một công cụ AI đã bịa ra (Mata v. Avianca).
Cách kiểm tra hai phút
1. Nó có tồn tại không? (khoảng một phút)
- Tìm đúng tiêu đề, trong dấu ngoặc kép, bằng một công cụ tìm kiếm học thuật như Google Scholar, hoặc ô tìm kiếm của thư viện bạn.
- Nếu có DOI (Digital Object Identifier: một mã định danh cố định cho một tác phẩm đã xuất bản, chẳng hạn 10.1038/s41598-023-41032-5), hãy gõ
https://doi.org/rồi thêm mã đó. Nó mở ra tác phẩm mà mã đó thuộc về (DOI Foundation). - So sánh những gì mở ra với tài liệu tham khảo: cùng tác giả, năm, tạp chí và tiêu đề. Một DOI có thật nhưng mở ra một bài báo khác là dấu hiệu cảnh báo, không phải là đạt.
2. Nó có nói đúng điều được nêu không? (khoảng một phút, lâu hơn với một nhận định quan trọng)
- Đọc phần tóm tắt (abstract), bản tóm tắt ngắn ở đầu một bài báo. Bài báo có thật sự nói về chủ đề này không?
- Tìm đúng đoạn đó. Tìm trên trang con số hoặc một từ khóa bằng lệnh tìm của trình duyệt (Ctrl+F, hoặc Cmd+F trên máy Mac).
- Kiểm tra xem ai được nghiên cứu và điều gì được đo.
| Những gì bạn thấy | Việc cần làm |
|---|---|
| Không có dấu vết nào của tiêu đề ở bất cứ đâu | Tìm tên tác giả cộng với các từ khóa. Nếu vẫn không có gì, hãy bỏ nó |
| DOI mở ra một bài báo khác | Hãy bỏ nó, và tìm nguồn thật của nhận định |
| Một bài báo có thật nhưng nói về điều khác | Đừng trích dẫn nó cho nhận định này |
| Một bài báo có thật, nhưng chi tiết khác nhau | Dùng lời lẽ và con số của chính bài báo |
| Một bài báo có thật nói đúng điều đó | Hãy trích dẫn bài báo bạn đã đọc, không phải trợ lý |
Kestrel Exams là một trang học tập nhỏ do một người xây dựng cùng một trợ lý AI. Trợ lý AI của chúng tôi từng báo rằng một cụm từ bị thiếu “trên trang”. Thực ra nó chỉ thiếu trong ngân hàng câu hỏi, nơi duy nhất nó đã tìm. Một bài hướng dẫn học trên cùng trang dùng cụm từ đó năm lần. Quy tắc của chúng tôi: nói chính xác bạn đã tìm ở đâu. “Không có kết quả khớp với đúng tiêu đề trong Google Scholar” là một ghi chú hữu ích. “Bài báo này không tồn tại” là một nhận định lớn hơn những gì một lần tìm kiếm có thể gánh được.
Gửi điều này cho bất kỳ trợ lý trò chuyện miễn phí nào:
I am checking the claim "we only use 10% of our brain." List 5 published
sources (studies, reviews or books) on it. For each, give the authors,
year, title, where it was published, a DOI or link if one exists, and
one sentence on what it says about the claim.
Lập một bảng với mỗi nguồn một hàng và ba cột: Có tồn tại?, Chi tiết có khớp? và Có nói đúng điều được nêu? Dành hai phút cho mỗi nguồn, và ghi lại bạn đã tìm ở đâu.
Hãy tìm những tiêu đề nghe hợp lý mà không tìm kiếm nào ra, những DOI mở ra một bài báo khác, và những bài báo có thật nhưng không khớp với mô tả.
Nguồn sơ cấp và nguồn thứ cấp#
Một bài báo viết “một nghiên cứu cho thấy một nửa số giáo viên tin vào ngộ nhận 10%.” Bài báo đó có phải là nguồn tốt cho con số này không?
Xem đáp án
Đó là một manh mối tốt, không phải một nguồn tốt. Bài báo chỉ tường thuật lại nghiên cứu, nên nó là nguồn thứ cấp. Nghiên cứu là nguồn sơ cấp, và bạn mở nó ra trước khi đưa con số lên trang trình chiếu.
Một nguồn sơ cấp là nơi một phát hiện hay một phát biểu xuất hiện lần đầu: nghiên cứu đã đo nó, bài phát biểu như đã được nói, hồ sơ của tòa án, trang chính sách chính thức. Một nguồn thứ cấp tường thuật hoặc tóm tắt các nguồn sơ cấp: tin tức, sách giáo khoa, bách khoa toàn thư, bài tổng quan (các chuyên gia tóm tắt nhiều nghiên cứu), bản tóm tắt của AI.
Một nguồn thuộc loại nào còn tùy vào nhận định. Một bài báo là nguồn sơ cấp cho những gì phóng viên đã viết, và là nguồn thứ cấp cho nghiên cứu mà nó mô tả. Một bản tóm tắt của AI luôn là nguồn thứ cấp, và thường là bản tóm tắt của những bản tóm tắt.
| Nhận định trong bài nói của bạn | Nguồn sơ cấp (hoặc nơi tốt nhất để kiểm tra) | Các nguồn thứ cấp thường gặp |
|---|---|---|
| Điều nhà tâm lý học William James viết về những khả năng chưa được dùng của chúng ta | Bài luận năm 1907 của ông, “The Energies of Men”, trên tạp chí Science | Các trang web trích dẫn danh ngôn, sách tự lực |
| Có bao nhiêu giáo viên trong một cuộc khảo sát tin vào nhận định 10% | Cuộc khảo sát năm 2012 của Dekker và các đồng nghiệp, trên Frontiers in Psychology | Tin tức, blog, câu trả lời của AI |
| Não chiếm khoảng 2% trọng lượng cơ thể nhưng dùng khoảng 20% lượng oxy của cơ thể | Các phép đo trong sách giáo khoa, được nêu lại trong một bài tổng quan ngắn năm 2002 của hai nhà nghiên cứu về năng lượng của não, Raichle và Gusnard, trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences | Sách giáo khoa, các trang web sức khỏe |
Hãy để ý hàng cuối cùng. Với một sự kiện đã được xác lập vững chắc trong sách giáo khoa, một bài tổng quan ngắn của các chuyên gia trong lĩnh vực đó là nơi hợp lý để dừng lại, dù đó không phải là nơi con số được đo lần đầu. Với một phát hiện mới hoặc gây bất ngờ, hãy tìm đến chính nghiên cứu.
Trò chơi truyền tin: từ nghiên cứu đến bản tóm tắt của AI#
Bạn còn nhớ trò chơi tiệc trong đó một thông điệp được thì thầm truyền xuống cả hàng người không? Hãy đoán: khi một phát hiện đi từ một nghiên cứu sang một bản tin rồi đến một bản tóm tắt của AI, những chi tiết nào rơi mất trước?
Xem đáp án
Những chi tiết âm thầm nhưng quyết định phát hiện có nghĩa là gì: có bao nhiêu người được nghiên cứu, họ được chọn như thế nào, nghiên cứu được thiết kế ra sao, và chính xác điều gì được đo. Các tiêu đề giữ lại kết quả và bỏ đi các điều kiện.
Một phát hiện thường đi qua bốn bước. Đầu tiên là nghiên cứu, với mọi chi tiết, kể cả những giới hạn mà các tác giả thừa nhận. Rồi đến một thông cáo báo chí: một thông báo ngắn, sinh động từ văn phòng báo chí của một trường đại học hoặc tạp chí. Rồi các bản tin, thường được viết từ thông cáo báo chí hoặc sao chép lẫn nhau. Cuối cùng là một bản tóm tắt của AI, thường được xây dựng từ tin tức chứ không phải từ nghiên cứu. Mỗi bước ngắn hơn bước trước. Những gì rơi mất:
- Cỡ mẫu: có bao nhiêu người được nghiên cứu. Kết quả từ 18 người không phải là kết quả từ 18.000 người.
- Thiết kế: các nhà nghiên cứu có chia người vào các nhóm một cách ngẫu nhiên rồi so sánh (một thí nghiệm ngẫu nhiên, cách phổ biến mạnh nhất để chỉ ra nguyên nhân và kết quả), hay chỉ quan sát, hay khảo sát những người tình nguyện?
- Phép đo chính xác: điều gì được đếm. “Đánh dấu vào một ô” không phải là “tin”. “Hạn chế” không phải là “cấm”.
- Cơ sở tính: phần trăm của cái gì?
Kestrel Exams là một trang học tập nhỏ do một người xây dựng cùng một trợ lý AI. Vào tháng 9 năm 2026, trợ lý AI của chúng tôi đã xây dựng một bài thuyết trình 16 trang cho giảng viên từ các bài báo tin tức về các nghiên cứu, chứ không phải từ chính các nghiên cứu. Một lần kiểm tra sự thật riêng đã tìm ra sáu lỗi, trong một bộ trang trình chiếu lập luận rằng thông tin của khán giả đã lỗi thời. Lỗi nặng nhất: một trang viết “29% hiện yêu cầu ghi nguồn, tăng từ 1%”. Bài báo nghiên cứu ghi từ 16% lên 43%; con số từ 1% đến 29% thuộc về một phép đo khác. Một trang tin đã mắc lỗi đó, một trang khác sao chép nó, và AI tóm tắt bản sao. Một trang khác viết “79% đề cương cấm AI”; cơ sở tính của bài báo nghiên cứu chỉ là những chính sách có nhắc đến nhiệm vụ đó, và từ nó dùng là “hạn chế”. Quy tắc của chúng tôi từ đó: mở nguồn sơ cấp trước khi đưa một con số lên trang trình chiếu.
Câu mở đầu của bạn cũng có trò chơi truyền tin của riêng nó
Không ai có thể lần lại mọi bước của một ngộ nhận cũ như thế này, nhưng hai tài liệu cho thấy một nhận định có thể trôi dạt như thế nào.
- 1907. William James viết trên tạp chí Science: “Chúng ta chỉ đang sử dụng một phần nhỏ trong các nguồn lực tinh thần và thể chất có thể có của mình.” Bài luận không đưa ra tỷ lệ phần trăm nào và không bao giờ dùng từ “não” (James, 1907).
- 1936. Phần giới thiệu của Lowell Thomas cho cuốn How to Win Friends and Influence People của Dale Carnegie nói với độc giả rằng James từng nói người bình thường chỉ phát triển 10 phần trăm khả năng trí tuệ tiềm ẩn của mình. Giờ đã có một con số, được gán cho James. (Chúng tôi chỉ mở được một bản in lại sau này, nên chúng tôi diễn đạt lại thay vì trích nguyên văn.)
- Ngày nay. “Chúng ta chỉ dùng 10% bộ não.” Các nguồn lực trở thành bộ não, phát triển trở thành sử dụng, và một hy vọng về nỗ lực trở thành thứ nghe như một phép đo.
Sự trôi dạt cũng xảy ra với nghiên cứu về ngộ nhận này. Một cuộc khảo sát năm 2012 yêu cầu giáo viên đánh dấu 32 phát biểu về bộ não là đúng, sai hoặc “không biết”. Một trong số đó là “Chúng ta chỉ dùng 10% bộ não.” Hãy tưởng tượng tiêu đề: “Một nửa số giáo viên nghĩ chúng ta chỉ dùng 10% bộ não.” Đây là điều nghiên cứu thực sự nói (Dekker và các đồng nghiệp, 2012):
| Chi tiết | Nghiên cứu nói gì |
|---|---|
| Cỡ mẫu | 242 giáo viên: 137 người từ một vùng của Vương quốc Anh, 105 người từ quanh Amsterdam |
| Họ được chọn như thế nào | Những người tình nguyện trả lời một lời mời gửi qua email; 93% cho biết họ quan tâm đến khoa học về não |
| Phép đo chính xác | Đánh dấu phát biểu đó là “đúng” trong một cuộc khảo sát trực tuyến |
| Kết quả | 48% giáo viên Anh và 46% giáo viên Hà Lan đánh dấu là đúng; 26% giáo viên Anh chọn “không biết”. (Bảng 1 của bài báo xếp 48% và 46% dưới cột “Sai”: nó chấm xem mỗi câu trả lời đúng hay sai, và tin vào một ngộ nhận được tính là câu trả lời sai.) |
Tiêu đề tưởng tượng đó không sai. Nó chỉ thiếu mọi thứ bạn cần để đánh giá nó.
Dấu ngoặc kép hứa hẹn lời nguyên văn của ai đó. Chỉ đặt chúng quanh văn bản mà bạn đã thấy trong nguồn. Trong bộ trang trình chiếu của chúng tôi, một định nghĩa được trích dẫn từ trí nhớ hóa ra là một cách diễn đạt lại phổ biến. Nếu bạn chỉ thấy một câu trích qua nguồn thứ hai, hãy tìm bản gốc, hoặc diễn đạt lại và nói rõ bạn thấy nó ở đâu.
AI thật sự giúp ích ở đâu trong nghiên cứu#
Sau tất cả những cảnh báo đó, bạn có nên ngừng dùng AI để nghiên cứu không?
Xem đáp án
Không. Hãy dùng nó ở những chỗ một sai sót rẻ và dễ bị phát hiện. Những việc tốn kém, như quyết định điều gì đúng và điều gì để trích dẫn, hãy giữ cho những nguồn bạn đã tự mở ra.
| Công việc | Câu lệnh ví dụ | Điều bạn vẫn phải kiểm tra |
|---|---|---|
| Nghĩ ra từ khóa tìm kiếm | “Hãy gợi ý 10 từ khóa tìm kiếm mà các nhà nghiên cứu sẽ dùng cho nhận định 10% bộ não.” | Thử từng từ khóa. “Neuromyth” (từ của các nhà nghiên cứu cho một ngộ nhận phổ biến về não) mở ra nghiên cứu thật |
| Tóm tắt một bài báo do bạn cung cấp | “Hãy tóm tắt phần tóm tắt này trong ba câu: ai được nghiên cứu, bao nhiêu người, điều gì được đo.” | Mọi con số và mọi nhóm, đối chiếu với văn bản |
| Giải thích một phương pháp khó hiểu | “Hãy giải thích đoạn phương pháp này bằng lời đơn giản. Đây là loại nghiên cứu nào?” | Đọc lại đoạn văn. Lời giải thích có khớp không? |
| Tìm các lập luận phản biện | “Lập luận mạnh nhất chống lại kết luận của tôi là gì?” | Mỗi luận điểm phản biện là một nhận định mới cần kiểm tra |
| Sắp xếp ghi chú | “Hãy nhóm các ghi chú này theo nhận định. Đánh dấu mọi nhận định không có nguồn.” | Không có nguồn nào bị chuyển sang cạnh nhận định sai |
Mở cuộc khảo sát giáo viên năm 2012 trên trang tạp chí miễn phí của nó và sao chép phần tóm tắt. Gửi nó cho bất kỳ trợ lý nào sau câu lệnh này:
Here is the abstract of a study. Summarize it in three sentences for a
general reader. Include who was studied, how many, how they were chosen,
and what was measured.
[paste the abstract here]
Hãy kiểm tra bản tóm tắt với phần tóm tắt gốc, từng dòng một. Nó có nêu 242 giáo viên không? Nó có nói họ quan tâm đến khoa học thần kinh của việc học không? Hãy để ý con số 49%: trong phần tóm tắt, đó là tỷ lệ trung bình trong 15 ngộ nhận mà giáo viên tin, không phải tỷ lệ giáo viên tin vào một ngộ nhận cụ thể nào đó. Nếu bản tóm tắt viết “49% giáo viên tin rằng chúng ta chỉ dùng 10% bộ não”, bạn đã bắt được một lỗi truyền tin ngay khi nó xảy ra.
Kestrel Exams là một trang học tập nhỏ do một người xây dựng cùng một trợ lý AI. Một kế hoạch cho biết một trong các trang web của chúng tôi bao quát mười hai khái niệm bắt buộc, trong một bảng do trợ lý AI của chúng tôi viết từ những gì nó vừa xây dựng, chứ không phải từ trang web đã hoàn thành. Một lần tìm kiếm trên trang web hoàn chỉnh thấy một trong mười hai khái niệm, “cognitive bias”, xuất hiện không lần nào. Quy tắc: “nó bao quát X” là một phép đo. Trước khi tin một bản tóm tắt nói rằng một bài báo, hoặc sản phẩm của chính bạn, bao quát điều gì đó, hãy tìm trong văn bản thực tế.
Trích dẫn nguồn và việc dùng AI#
Một công cụ tìm kiếm AI chỉ cho bạn cuộc khảo sát giáo viên, và bạn tự đọc nghiên cứu. Bạn trích dẫn cái gì: công cụ, nghiên cứu, hay cả hai?
Xem đáp án
Nghiên cứu: nguồn bạn thực sự đã đọc. Việc bạn có phải nhắc đến việc dùng AI hay không là câu hỏi cho quy định của trường hoặc nơi làm việc của bạn.
Tính đến tháng 10 năm 2026, hướng dẫn của APA và MLA chỉ ra ba tình huống khác nhau:
- AI giúp bạn tìm nguồn, và bạn đã đọc chúng. Hãy trích dẫn các nguồn. APA so sánh điều này với việc tìm kiếm trên web: bạn trích dẫn các trang bạn đã đọc, không phải kết quả tìm kiếm (McAdoo, Denneny và Lee, 2025b). MLA khuyên trích dẫn các nguồn mà AI liên kết tới thay vì câu trả lời của AI, và cảnh báo rằng các công cụ AI có thể bịa ra nguồn hoặc tóm tắt chúng sai (MLA Style Center, 2025).
- Bạn trích dẫn hoặc dùng văn bản do AI viết. Hãy trích dẫn kết quả của AI theo định dạng của hướng dẫn phong cách của bạn. Không hướng dẫn nào coi AI là tác giả. APA đặt công ty đã tạo ra công cụ vào vị trí tác giả (McAdoo, Denneny và Lee, 2025a). MLA khuyên không coi công cụ là tác giả (MLA Style Center, 2025).
- AI giúp trong quá trình làm việc (nghĩ ý tưởng, giải thích, chỉnh sửa). APA nói rằng điều gì được phép, và cách công khai nó, phụ thuộc vào quy định nơi bạn nộp bài. Nhiều trường học và nơi làm việc muốn có một ghi chú ngắn về cách bạn đã dùng nó, vì vậy hãy xem quy định của trường hoặc nơi làm việc của bạn.
Nếu trợ lý đã mô tả một nguồn và bạn chưa bao giờ mở nó, thì bạn chưa đọc nó. Đừng trích dẫn nó như thể bạn đã đọc. Các hướng dẫn phong cách cập nhật lời khuyên này thường xuyên, nên hãy kiểm tra phiên bản hiện hành.
Danh sách kiểm tra hai phút#
Cả bài học gói trong một danh sách. Hãy chạy nó cho mọi nguồn mà một nhận định trong bài làm của bạn phụ thuộc vào.
- Trí nhớ hay tìm kiếm? Nếu có liên kết, hãy mở chúng.
- Nó có tồn tại không? Đúng tiêu đề trong dấu ngoặc kép, DOI, tác giả, năm và tạp chí khớp nhau.
- Nó có nói điều này không? Phần tóm tắt, rồi đến đúng đoạn hoặc con số.
- Đây có phải nguồn sơ cấp không? Nếu là tin tức hoặc bản tóm tắt của AI, hãy tìm nghiên cứu.
- Điều gì đã mất đi? Cỡ mẫu, thiết kế, phép đo chính xác, cơ sở tính.
- Các trích dẫn của tôi có chính xác không? Dấu ngoặc kép chỉ quanh những từ tôi đã thấy trong nguồn.
- Tôi đã ghi lại nơi tôi đã tìm chưa? “Không tìm thấy” là một nhận định về lần tìm kiếm.
- Tôi đã trích dẫn những gì tôi đã đọc chưa, và nhắc đến việc dùng AI ở nơi được yêu cầu?
Hãy chạy câu mở đầu của bạn qua danh sách kiểm tra. Trang trình chiếu đầu tiên nên nói gì bây giờ?
Xem đáp án
Câu ban đầu không đạt. Một câu mở đầu tốt hơn dùng những gì bạn đã kiểm tra: “Trong một cuộc khảo sát năm 2012, gần một nửa trong 242 giáo viên tình nguyện đã đánh dấu ‘Chúng ta chỉ dùng 10% bộ não’ là đúng. Đó là một ngộ nhận. Một manh mối: não bạn chỉ nặng khoảng 2% cơ thể nhưng dùng khoảng 20% lượng oxy của nó.” Rất nhiều nhiên liệu cho một cơ quan được cho là nghỉ 90%. Mọi con số đều đến từ một nguồn bạn đã mở (Dekker và các đồng nghiệp, 2012; Raichle và Gusnard, 2002).
Điều mới trong học phần này#
- Một liên kết cho thấy nơi để kiểm tra; nó không phải là việc kiểm tra.
- Trích dẫn bịa đặt trông giống hệt trích dẫn thật.
- Cách kiểm tra hai phút: nó có tồn tại không (đúng tiêu đề, DOI, chi tiết khớp), và nó có nói đúng điều được nêu không (phần tóm tắt, đúng đoạn)?
- Nguồn sơ cấp là nơi một phát hiện xuất hiện lần đầu; nguồn thứ cấp tường thuật lại nó. Nguồn nào thuộc loại nào còn tùy vào nhận định.
- Trong trò chơi truyền tin, cỡ mẫu, thiết kế, phép đo chính xác và cơ sở tính rơi mất đầu tiên.
- Dấu ngoặc kép chỉ đặt quanh những từ bạn đã thấy trong nguồn.
- AI giúp ở việc tìm từ khóa, giải thích, tóm tắt văn bản bạn cung cấp (rồi kiểm tra nó), lập luận phản biện và ghi chú.
- Hãy trích dẫn những nguồn bạn đã đọc, và tuân theo quy định của trường hoặc nơi làm việc về việc nhắc đến việc dùng AI.
Một nguồn chưa được kiểm tra cho đến khi bạn đã mở nó ra và tìm thấy nhận định đó bằng chính lời lẽ của nguồn. Một danh sách tài liệu tham khảo hay một hàng liên kết cho bạn biết nên tìm ở đâu, chứ không cho biết điều gì là đúng.
Thuật ngữ chính#
- Trích dẫn bịa đặt
- Một tài liệu tham khảo trỏ đến một nguồn không tồn tại, dù tác giả, tiêu đề và tạp chí của nó trông có vẻ đáng tin.
- Nguồn sơ cấp
- Nơi một phát hiện hay phát biểu xuất hiện lần đầu: nghiên cứu, bài phát biểu, hồ sơ chính thức.
- Nguồn thứ cấp
- Một nguồn tường thuật hoặc tóm tắt các nguồn sơ cấp, chẳng hạn một bản tin, sách giáo khoa hoặc bản tóm tắt của AI.
- DOI
- Digital Object Identifier: một mã định danh cố định cho một tác phẩm đã xuất bản. Gõ sau https://doi.org/, nó mở ra tác phẩm đó.
- Phần tóm tắt (abstract)
- Bản tóm tắt ngắn ở đầu một bài báo nghiên cứu: điều gì được nghiên cứu, bằng cách nào, và tìm thấy gì.
- Cỡ mẫu
- Có bao nhiêu người, hoặc vật, mà một nghiên cứu thực sự đã đo.
- Thí nghiệm ngẫu nhiên
- Một nghiên cứu chia người vào các nhóm một cách ngẫu nhiên và so sánh các nhóm; thiết kế phổ biến mạnh nhất để chỉ ra nguyên nhân và kết quả.
- Thông cáo báo chí
- Một thông báo ngắn từ văn phòng báo chí của một trường đại học, tạp chí hoặc công ty, được viết để một phát hiện được chú ý.
Tự kiểm tra#
Hãy trả lời to từng câu trước khi mở đáp án. Đọc đáp án mà không thử trước thì có cảm giác như đang học, nhưng thực ra không phải.
1. Bạn gõ DOI của một trợ lý sau https://doi.org/ và một bài báo có thật mở ra, nhưng với tiêu đề và tác giả khác. Bạn có thể dùng tài liệu tham khảo đó không?
Không. Một DOI hoạt động chỉ chứng minh rằng có một bài báo nào đó mang mã đó. Tài liệu tham khảo không khớp với nó, nên hãy bỏ nó và tìm nguồn thật của nhận định.
2. Một trang tin viết “một nghiên cứu cho thấy hầu hết học sinh ngủ ít hơn bảy tiếng.” Sau năm phút bạn vẫn không tìm được nghiên cứu. Bạn có thể viết điều gì một cách trung thực?
Rằng trang tin đã đưa tin đó, nêu tên trang, hoặc không viết gì. Bạn chưa thấy nghiên cứu, mẫu của nó hay phép đo của nó.
3. Một trợ lý tóm tắt một bài báo bạn dán vào: “nghiên cứu chứng minh rằng X gây ra Y.” Bài báo là một cuộc khảo sát 300 người tình nguyện. Điều gì đã sai?
Bản tóm tắt đã nâng cấp thiết kế nghiên cứu. Một cuộc khảo sát một lần với những người tình nguyện có thể cho thấy hai thứ đi cùng nhau, không phải thứ này gây ra thứ kia. Hãy dùng lời lẽ của chính bài báo.
4. Một trang web danh ngôn gán cho một nhà khoa học nổi tiếng câu nói hoàn hảo cho bài luận của bạn. Bạn có thể đặt nó trong dấu ngoặc kép dưới tên họ không?
Chỉ khi bạn tìm thấy nó, từng chữ, trong chính tác phẩm của họ hoặc một ghi chép đáng tin cậy. Nếu không, hãy diễn đạt lại là “thường được cho là của” họ, hoặc bỏ nó.
5. Một người bạn nói: “Tớ đã tìm bài báo và nó không tồn tại, vậy là AI bịa ra.” Bạn hỏi điều gì trước tiên?
Chính xác họ đã tìm gì, và ở đâu. Một lần tìm theo tiêu đề có thể bỏ sót một bài báo có thật mà AI đã viết sai tiêu đề. Hãy thử tên tác giả cùng từ khóa, và DOI. “Không tìm thấy” là một nhận định về lần tìm kiếm.
Tôi có thể#
Chỉ đánh dấu mỗi mục khi ngày mai bạn có thể làm được mà không cần mở trang này.
- Tôi có thể biết một câu trả lời của AI có đi kèm nguồn mà tôi mở được hay không, và tôi mở chúng trước khi tin một câu.
- Tôi có thể kiểm tra một trích dẫn có thật không trong khoảng hai phút, bằng đúng tiêu đề, DOI và các chi tiết.
- Tôi có thể tìm đúng đoạn đứng sau một nhận định và kiểm tra ai được nghiên cứu và điều gì được đo.
- Tôi có thể phân biệt nguồn sơ cấp với nguồn thứ cấp cho một nhận định cụ thể, và truy ngược một nhận định về nguồn gốc của nó.
- Tôi có thể dùng một trợ lý để gợi ý từ khóa tìm kiếm và tóm tắt một văn bản tôi cung cấp, rồi kiểm tra bản tóm tắt của nó.
- Tôi có thể trích dẫn những nguồn tôi thực sự đã đọc và tuân theo quy định của trường hoặc nơi làm việc về việc nhắc đến việc dùng AI.
Câu hỏi thường gặp#
ChatGPT có bịa ra nguồn không?
Có thể, và các trợ lý trò chuyện khác cũng vậy. Một nghiên cứu năm 2023 đã kiểm tra 636 tài liệu tham khảo do hai phiên bản ChatGPT viết ra và thấy rằng 55% ở phiên bản cũ hơn và 18% ở phiên bản mới hơn không tồn tại. Hãy kiểm tra mọi tài liệu tham khảo.
Làm sao biết một trích dẫn có thật không?
Tìm đúng tiêu đề trong dấu ngoặc kép bằng một công cụ tìm kiếm học thuật hoặc ô tìm kiếm của thư viện. Nếu có DOI, hãy gõ https://doi.org/ rồi thêm DOI đó và kiểm tra xem tác giả, năm và tạp chí có khớp không. Sau đó đọc phần tóm tắt và tìm đoạn hỗ trợ cho nhận định.
Tôi có thể trích dẫn một chatbot AI làm nguồn không?
Bạn có thể trích dẫn kết quả của AI khi bạn trích hoặc dùng văn bản do nó viết; APA và MLA đều có định dạng cho việc này tính đến tháng 10 năm 2026. Với các sự kiện, hãy trích dẫn những nguồn bạn thực sự đã đọc. Hãy xem quy định của trường hoặc nơi làm việc về việc công khai việc dùng AI.
Công cụ tìm kiếm AI có kèm liên kết đáng tin hơn câu trả lời của chatbot không?
Chúng cho bạn thứ để kiểm tra, điều mà một câu trả lời từ trí nhớ không có. Liên kết hữu ích vì bạn có thể kiểm tra chúng, nhưng một liên kết không chứng minh trang đó ủng hộ câu văn. Trong một nghiên cứu năm 2023 về bốn công cụ tìm kiếm AI, chỉ khoảng ba trong bốn trích dẫn ủng hộ câu văn mà chúng được gắn vào.
Có đúng là chúng ta chỉ dùng 10% bộ não không?
Không. Các nhà nghiên cứu giáo dục xếp đây vào loại ngộ nhận về thần kinh (neuromyth), một hiểu lầm phổ biến về khoa học não bộ. Một manh mối: não chỉ nặng khoảng 2% cơ thể nhưng dùng khoảng 20% lượng oxy của cơ thể. Một bài luận năm 1907 của William James thường được liên kết với ngộ nhận này không hề đưa ra tỷ lệ phần trăm nào và không bao giờ dùng từ “não”.
Khóa học này miễn phí, không quảng cáo và không cần tài khoản. Nếu khóa học có ích cho bạn, bạn có thể giúp giữ nó như vậy.
Ủng hộ Kestrel Exams →Nguồn#
Walters, W. H., and Wilder, E. I. (2023). Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT. Scientific Reports, 13, 14045.
Liu, N. F., Zhang, T., and Liang, P. (2023). Evaluating Verifiability in Generative Search Engines. Findings of the Association for Computational Linguistics: EMNLP 2023, 7001 to 7025.
Dekker, S., Lee, N. C., Howard-Jones, P., and Jolles, J. (2012). Neuromyths in Education: Prevalence and Predictors of Misconceptions among Teachers. Frontiers in Psychology, 3, 429.
James, W. (1907). The Energies of Men. Science, New Series, 25(635), 321 to 332. Đọc tại Classics in the History of Psychology, York University.
Carnegie, D. (1936). How to Win Friends and Influence People. Phần giới thiệu của Lowell Thomas, đề ngày 1936. Đọc trong một bản ebook in lại năm 2005, nên được diễn đạt lại, không trích nguyên văn.
Raichle, M. E., and Gusnard, D. A. (2002). Appraising the brain's energy budget. Proceedings of the National Academy of Sciences, 99(16), 10237 to 10239.
US District Court, Southern District of New York (2023). Mata v. Avianca, Inc., No. 22-cv-1461 (PKC), Opinion and Order on Sanctions, June 22, 2023.
McAdoo, T., Denneny, S., and Lee, C. (2025a). Citing generative AI in APA Style: Part 1, Reference formats. APA Style blog, September 9, 2025. Đã kiểm tra tháng 10 năm 2026.
McAdoo, T., Denneny, S., and Lee, C. (2025b). Citing generative AI in APA Style: Part 2, AI as a search engine and AI integrated into common software. APA Style blog, September 9, 2025. Đã kiểm tra tháng 10 năm 2026.
MLA Style Center (2025). How do I cite generative AI in MLA style? (Updated and Revised). Modern Language Association, August 13, 2025, updated October 23, 2025. Đã kiểm tra tháng 10 năm 2026.
DOI Foundation. What is a DOI? Đã kiểm tra tháng 10 năm 2026.